اخلاق اجتماعی در اسلام

جلسه اول دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «مکتب اخلاقی برتر» به بررسی مفهوم اخلاق و تفاوت دیدگاه‌های مختلف درباره ارزش‌های اخلاقی می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی در این جلسه ضمن تبیین تفاوت اخلاق عرفی، فلسفی و دینی، مکاتب مهم اخلاقی غرب و اسلام را مقایسه کرده و تأکید می‌کنند که در اخلاق اسلامی، معیار اصلی ارزش‌ها «قرب الهی» و «اطاعت خداوند» است. ایشان همچنین گستردگی و برتری اخلاق دینی را در توجه هم‌زمان به فرد، جامعه و رابطه انسان با خدا بیان می‌کنند.

جلسه دوم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «ویژگی‌های مکتب اخلاقی اسلام» به تبیین تفاوت اخلاق دینی با مکاتب اخلاقی بشری می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی در این جلسه تأکید می‌کنند که در اخلاق اسلامی، معیار اصلی ارزش اعمال، ارتباط آن با خداوند و تأثیر آن در سعادت ابدی انسان است. ایشان با بیان مراتب مختلف ارزش اخلاقی، از ترس از عذاب و امید به بهشت تا عالی‌ترین مرتبه یعنی انجام عمل تنها برای رضای الهی، بر جامعیت و عمق نظام اخلاقی اسلام تأکید می‌کنند.

جلسه سوم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «نهادهای ضروری برای زندگی اجتماعی انسان» به بررسی مبانی شکل‌گیری زندگی اجتماعی و نقش سه نهاد اصلی «حقوق»، «اخلاق» و «سیاست» در حفظ و سامان‌دهی جامعه می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که انسان برای تأمین نیازهای خود ناگزیر از زندگی اجتماعی است و این زندگی بر پایه عدالت و رعایت حقوق متقابل شکل می‌گیرد. ایشان تأکید می‌کنند که قانون به‌تنهایی کافی نیست و برای اجرای صحیح آن، هم تربیت اخلاقی و هم وجود حکومت و قدرت اجرایی لازم است. در نگاه اسلامی، منشأ نهایی قانون‌گذاری و تعیین حقوق، خداوند است و حکومت دینی مکمل تحقق هدف الهی از زندگی اجتماعی انسان به شمار می‌آید.

جلسه چهارم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «اخلاق اجتماعی اسلام؛ مسایلی برهانی» به بررسی مبانی عقلی اخلاق اجتماعی می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی در این جلسه توضیح می‌دهند که زندگی اجتماعی انسان نیازمند سه نهاد اساسی است: حقوق برای تعیین حق و تکلیف، اخلاق برای ایجاد انگیزه درونی در رعایت حقوق، و سیاست برای اجرای قانون با قدرت. ایشان همچنین تأکید می‌کنند که برخلاف بسیاری از نظریه‌های اخلاقی در مکاتب بشری که بر ظن و قراردادهای اجتماعی تکیه دارند، اخلاق اجتماعی در اسلام می‌تواند بر مبانی برهانی استوار شود؛ به این معنا که ریشه همه حقوق و ارزش‌های اخلاقی به «حق الهی» و مالکیت مطلق خداوند بر هستی بازمی‌گردد.

جلسه پنجم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «معرفت خدا؛ مبنای اخلاق اجتماعی اسلام» به تبیین ریشه الهی نظام اخلاق در اسلام می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی در این جلسه توضیح می‌دهند که اخلاق اسلامی صرفاً بر قراردادهای اجتماعی یا منافع دنیوی استوار نیست، بلکه بر معرفت خدا و شناخت صفات الهی بنا شده است. ایشان با بیان این‌که هدف آفرینش انسان رسیدن به رحمت الهی و معرفت خداوند است، تأکید می‌کنند که بندگی خدا مسیر اصلی تکامل انسان و اساس شکل‌گیری ارزش‌های اخلاقی در اسلام به شمار می‌آید.

جلسه ششم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «اخلاق اجتماعی اسلام، مقدمه قرب الهی» به تبیین جایگاه اخلاق در مسیر تکامل انسان می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی در این جلسه توضیح می‌دهند که انسان در عالم ماده با اختیار و امکان رشد تدریجی آفریده شده تا بتواند به بالاترین کمال، یعنی قرب الهی و مقام خلافت الهی دست یابد. در این نگاه، اخلاق برنامه‌ای برای هدایت رفتار اختیاری انسان در مسیر این کمال است. ایشان همچنین بیان می‌کنند که ارزش‌های اخلاقی در اسلام سه حوزه دارند: اخلاق الهی (رابطه با خدا)، اخلاق فردی (خودسازی) و اخلاق اجتماعی (تنظیم روابط با دیگران)، و همه این‌ها در نهایت مقدمه‌ای برای رسیدن انسان به قرب الهی هستند.

جلسه هفتم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «روش‌های تربیت اخلاقی و ضروری‌ترین حق اجتماعی در اسلام» به تبیین شیوه‌های تربیت اخلاقی در اسلام و جایگاه حق حیات در نظام اخلاق اجتماعی می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که برخلاف مکاتب بشری که هدف اخلاق را صرفاً رفاه و احترام اجتماعی می‌دانند، در اسلام هدف نهایی اخلاق «قرب الهی» و جلب رضایت خداوند است. از این‌رو، روش تربیت اخلاقی اسلام نیز بر تشویق به پاداش‌های اخروی، رضوان الهی و محبت خدا استوار است، هرچند از تشویق‌ها و تنبیه‌های دنیوی نیز به عنوان مقدمه تربیت استفاده می‌شود. ایشان همچنین «حق حیات» را بنیادی‌ترین حق اجتماعی معرفی می‌کنند و بیان می‌دارند که حفظ جان انسان‌ها نخستین اصل در زندگی اجتماعی است؛ با این حال، این حق مطلق نیست و در مواردی که حفظ عدالت و مصالح کلی جامعه اقتضا کند، سلب حیات نیز ممکن است مشروع باشد.

جلسه هشتم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «انگیزه‌های سلب حیات، و روش تربیتی اسلام» به بررسی ریشه‌های قتل و خشونت در جوامع انسانی و شیوه تربیتی اسلام برای مقابله با آن می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که انسان ذاتاً گرایش مستقیمی به قتل ندارد، بلکه عواملی مانند حسد، تعصب‌های باطل، غیرت افراطی، و تضاد منافع او را به سلب حیات دیگران سوق می‌دهد؛ نمونه‌هایی چون داستان قابیل و هابیل، ماجرای برادران حضرت یوسف، و رفتار عرب جاهلی در زنده‌به‌گور کردن دختران از این انگیزه‌ها به شمار می‌روند. ایشان همچنین تأکید می‌کنند که اسلام برای حفظ حقوق اجتماعی سه نهاد «حقوق»، «اخلاق» و «سیاست» را ضروری می‌داند و در تربیت اخلاقی، بیش از هر چیز بر «انذار و تبشیر» و توجه دادن انسان به سعادت و شقاوت اخروی تکیه می‌کند. در این نگاه، قتل انسان بی‌گناه بزرگ‌ترین ارزش منفی و احیای جان انسان‌ها از برترین ارزش‌های اخلاقی شمرده می‌شود.

جلسه نهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «روش‌های تربیتی اسلام در مبارزه با شرور اجتماعی» به تحلیل ریشه‌های رفتارهای ضد اخلاقی، به‌ویژه قتل و فساد اجتماعی، و شیوه‌های اصلاح آن‌ها در نگاه اسلام می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که بسیاری از شرور اجتماعی، ریشه مستقیم فطری ندارند، بلکه از عواملی مانند حسد، احساس حقارت، رقابت، حب محبوبیت و تضاد منافع پدید می‌آیند؛ چنان‌که در داستان‌های قابیل و هابیل و برادران یوسف مشاهده می‌شود. ایشان تأکید می‌کنند که اسلام برای درمان این آفات، افزون بر قوانین و مجازات‌ها، بر تقویت ایمان، توجه دادن به نتایج ابدی اعمال، باور به حکمت الهی و درک «نظام احسن» تکیه دارد. در این نگاه، بسیاری از بدبینی‌ها، دشمنی‌ها و رذایل اخلاقی با فهم تدبیر حکیمانه خداوند و پذیرش نقش اختیار انسان در نظام آفرینش قابل درمان است.

جلسه دهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «عدل و احسان؛ دو رکن ارزش‌های اجتماعی اسلام» به بررسی مبانی شکل‌گیری جامعه و اصول اساسی روابط اجتماعی در نگاه اسلام می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی با تبیین عوامل وحدت‌بخش جامعه، از نقش عوامل طبیعی، عاطفی و عقلانی در شکل‌گیری زندگی اجتماعی سخن می‌گویند و تأکید می‌کنند که جامعه مطلوب اسلامی تنها با قوانین حقوقی پایدار نمی‌ماند، بلکه نیازمند تقویت پیوندهای اخلاقی و انسانی است. ایشان «عدل» را به معنای رعایت حقوق متقابل و برقراری توازن در روابط اجتماعی، و «احسان» را مرتبه‌ای فراتر از عدالت معرفی می‌کنند که در آن انسان بیش از حق دیگران به آنان خدمت می‌کند. در این نگاه، کمک به نیازمندان، ایثار و دستگیری از ضعیفان، صرفاً بر پایه احساسات انسانی نیست، بلکه ریشه در حق‌الله، محبت الهی و حرکت انسان به سوی قرب خداوند دارد.

جلسه یازدهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «ملاک ارزش‌گذاری رفتارهای اجتماعی در اسلام» به تبیین معیار حقیقی ارزش‌های اخلاقی و اجتماعی در نگاه اسلام می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که هیچ رفتار اجتماعی، حتی حفظ جان، دوستی با مردم یا زندگی اجتماعی، ذاتاً و بدون قید، ارزش مطلق ندارد؛ بلکه ارزش هر رفتار وابسته به نقشی است که در رساندن انسان به سعادت ابدی و قرب الهی ایفا می‌کند. ایشان با نقد دیدگاه‌هایی که برخی احکام اخلاقی را بدیهی و مطلق می‌دانند، بیان می‌کنند که حتی قتل نفس، عزلت یا دشمنی با برخی انسان‌ها، در شرایطی می‌تواند مشروع یا حتی واجب باشد؛ مانند قصاص، جهاد، اعتزال اصحاب کهف یا تبری از دشمنان خدا. در این نگاه، معیار نهایی سنجش رفتارها، مقایسه منافع و مضار دنیوی و اخروی و توجه به «خیر و أبقی» بودن آخرت است. بنابراین، اخلاق اجتماعی اسلام بر محور سعادت ابدی، رضوان الهی و رشد معنوی انسان معنا پیدا می‌کند، نه صرفاً رفاه، احساسات انسانی یا منافع مادی جامعه.

جلسه دوازدهم «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «فرهنگ غربی در تعارض با نظام حقوقی و اخلاقی اسلام» به بررسی مبانی فکری حقوق بشر و اخلاق در فرهنگ غرب و مقایسه آن با نگرش اسلامی می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که در فرهنگ مدرن غرب، محور اصلی «خواسته‌های انسان» و حق رسیدن به آن‌هاست؛ از همین‌جا مفاهیمی مانند حقوق طبیعی، آزادی مطلق، دموکراسی و حقوق بشر شکل گرفته است. در این نگاه، اخلاق نیز عمدتاً به رعایت داوطلبانه قوانین و ترجیح منافع دیگران بر خود تفسیر می‌شود. ایشان با نقد این مبانی، تأکید می‌کنند که این نظام فکری پشتوانه عقلی محکمی ندارد و به تدریج بر جوامع اسلامی نیز اثر گذاشته است. در مقابل، اسلام ارزش‌ها و حقوق را بر پایه حقیقت انسان، سعادت ابدی و برهان عقلی بنا می‌کند، نه صرف خواسته‌های فردی. بخش پایانی جلسه نیز بر وظیفه سنگین عالمان و مربیان در پاسخ‌گویی به شبهات، تبیین عقلانی معارف اسلامی و مقابله با نفوذ فرهنگی و فکری غرب تأکید دارد.

جلسه سیزدهم «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «برتری نظام اخلاقی اسلام» به مقایسه مبانی اخلاق در اسلام و فرهنگ غرب می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که نظام اخلاقی غرب بر خواسته‌های انسان، قراردادهای اجتماعی و رأی اکثریت استوار است و به همین دلیل، ارزش‌های اخلاقی در آن نسبی، متغیر و وابسته به فرهنگ و زمانه‌اند. در مقابل، اخلاق اسلامی مبتنی بر اصول ثابت و برهانیِ توحید، معاد و وحی است و هدف آن صرفاً نظم اجتماعی یا احترام مردم نیست، بلکه رساندن انسان به قرب الهی و سعادت ابدی است. ایشان با نقد جهان‌بینی سکولار غرب، سه غفلت اساسی آن را نادیده گرفتن خداوند حکیم، انکار حیات ابدی و بی‌توجهی به راه وحی می‌دانند و تأکید می‌کنند که بدون پاسخ به این مسائل، هیچ نظام اخلاقی نمی‌تواند پشتوانه یقینی و عقلانی داشته باشد. در پایان، نظام اخلاقی اسلام به‌عنوان نظامی فراگیر، عقلانی و ثابت معرفی می‌شود که همه ابعاد زندگی انسان، از باور و اندیشه تا رفتار فردی و اجتماعی را در بر می‌گیرد.

جلسه چهاردهم «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «حق و تکلیف در غرب و اسلام» به بررسی یکی از مفاهیم بنیادی در اخلاق و حقوق اجتماعی، یعنی نسبت میان «حق» و «تکلیف» می‌پردازد. آیت‌الله مصباح یزدی با مروری بر مباحث پیشین توضیح می‌دهند که در فرهنگ غربی، اصل بر «حق انسان» است و تکالیف تنها در چارچوب زندگی اجتماعی و برای تنظیم روابط میان افراد پدید می‌آید؛ ازاین‌رو حقوق اولیه انسان را مطلق و بدون تکلیف می‌دانند. در مقابل، ایشان با تحلیل فلسفی مفهوم حق و تبیین رابطه آن با مالکیت، نشان می‌دهند که در جهان‌بینی الهی، همه انسان‌ها مملوک خداوند هستند و همین مملوکیت منشأ تکلیف می‌شود. بر این اساس، در نگاه اسلامی حق و تکلیف از یکدیگر جدا نیستند و حتی از منظر عقل، پیش از طرح حقوق انسان باید به تکلیف او در برابر خداوند توجه کرد. در نتیجه، این جلسه بر تفاوت بنیادین دو نگاه تأکید می‌کند: اصالت حق در فرهنگ غربی در برابر اصالت بندگی و تکلیف در جهان‌بینی اسلامی.

جلسه پانزدهم «اخلاق اجتماعی در اسلام» با عنوان «گستره ارزش‌های اخلاقی از دیدگاه اسلام» به تبیین دامنه وسیع اخلاق در نگرش اسلامی می‌پردازد.

آیت‌الله مصباح یزدی توضیح می‌دهند که برخلاف فرهنگ رایج غربی که اخلاق را عمدتاً به رعایت داوطلبانه قوانین اجتماعی و دیگرخواهی محدود می‌کند، در اسلام اخلاق همه ساحت‌های وجود انسان را در بر می‌گیرد؛ از رابطه انسان با خدا و خود گرفته تا روابط اجتماعی. ایشان تأکید می‌کنند که ارزش‌های اخلاقی در اسلام تنها به رفتارهای ظاهری محدود نیست، بلکه افکار، نیت‌ها، گمان‌ها، محبت‌ها و دشمنی‌های قلبی نیز موضوع ارزش‌گذاری اخلاقی‌اند.

بر همین اساس، حب و بغض انسان باید بر محور ایمان، حق‌طلبی و قرب الهی تنظیم شود. در ادامه، با استناد به آیات قرآن، تفاوت میان مؤمنان، معاندان و افراد بی‌تفاوت تبیین می‌شود و ملاک «حزب‌الله» و «حزب‌الشیطان» نوع رابطه قلبی و دوستی با دوستان یا دشمنان خدا معرفی می‌گردد. این جلسه تصویری جامع از اخلاق اسلامی ارائه می‌کند که از درون انسان آغاز شده و تا رفتارهای اجتماعی و سیاسی امتداد می‌یابد.

در جلسه هفدهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام»، آیت‌الله مصباح یزدی مروری منظم بر ویژگی‌های نظام اخلاقی اسلام ارائه می‌کند و تفاوت‌های آن را با نظام‌های اخلاقی یونانی، غربی و به‌ویژه نظریات کانت توضیح می‌دهد.

ایشان بیان می‌کند که در یونان باستان معیار اخلاق «اعتدال قوای شهویه، غضبیه و عقلانی» بود، در حالی‌که در اخلاق جدید غرب بیشتر «نیت» و «قصد» معیار ارزش شده است. اما از نگاه اسلام، ملاک نهایی ارزش اخلاقی قرب الهی و میزان نقش عمل یا خلق در رشد حقیقی نفس انسان است؛ ارزشی که برخلاف اخلاق کانتی صفر و صدی نیست و مراتب متنوع دارد.

ایشان سپس به شیوه صحیح تقسیم‌بندی مباحث اخلاقی در اسلام می‌پردازد: ابتدا اخلاق به دو بخش فردی (مانند عبادت، خداشناسی و تهذیب نفس) و اجتماعی تقسیم می‌شود، سپس اخلاق اجتماعی بر اساس نوع رابطه‌ها (خانواده، خویشاوندان، دیگران) یا بر اساس نوع اعمال (رفتارهای مالی، گفتار، کمک به حفظ جان و…) قابل دسته‌بندی است. آیت‌الله مصباح تأکید می‌کند که اخلاق اسلامی پویا، قابل بازنگری و مبتنی بر عقل و وحی است و از پژوهشگران می‌خواهد در توسعه و بازآفرینی این مباحث فعالانه نقش داشته باشند.

در جلسه هجدهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام»، آیت‌الله مصباح یزدی به یک پرسش بنیادی می‌پردازد: آیا زندگی اجتماعی فی‌نفسه ارزش است یا انزواطلبی؟

ایشان ابتدا طیفی از دیدگاه‌های افراطی را مرور می‌کند؛ از مکاتب باستانی و صوفیانه که انزوا را فضیلت می‌دانستند، تا دیدگاه‌های مدرن غربی که جامعه‌محوری را به حدّ تقدیس می‌رسانند. سپس توضیح می‌دهد که این افراط و تفریط‌ها در ادیان مختلف، و حتی در بستری از تاریخ اسلام نیز ظهور داشته‌اند.

در نهایت، روشن می‌سازد که از نگاه اسلام هیچ‌کدام—نه انزوای مطلق و نه اجتماعی‌گری افراطی—ارزش ذاتی ندارند. زندگی اجتماعی نعمتی الهی است که زمینه رشد مادی و معنوی را فراهم می‌کند، اما در شرایطی که حفظ دین ممکن نیست، انزوا نه‌تنها مجاز بلکه ضروری می‌شود؛ همان‌گونه که داستان «اصحاب کهف» نشان می‌دهد. ملاک نهایی، تشخیص شرایط، حفظ حقیقت و مسئولیت در برابر هدایت دیگران است؛ نه پیروی از میل، راحت‌طلبی یا مدهای فکری.

در جلسه نوزدهم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام»، آیت‌الله مصباح یزدی به تبیین ملاک ارزش زندگی اجتماعی در نگاه اسلام می‌پردازد.

ایشان توضیح می‌دهد که اجتماعی بودن یا کناره‌گیری از اجتماع به خودی خود نه ارزش مطلق دارد و نه ضد ارزش مطلق؛ بلکه ارزش آن وابسته به نتیجه‌ای است که برای تقرب انسان به خدا به همراه می‌آورد. اگر حضور در جامعه زمینه رشد معنوی، خدمت به دیگران و انجام وظایف الهی را فراهم کند، مطلوب و حتی گاه واجب است؛ اما اگر موجب دوری از حق و افزایش گناه شود، کناره‌گیری از آن می‌تواند پسندیده یا ضروری باشد.

در ادامه، ایشان نشان می‌دهد که خداوند با عوامل طبیعی، عاطفی و عقلانی زمینه شکل‌گیری زندگی اجتماعی را در انسان قرار داده است؛ از نیازهای طبیعی و تشکیل خانواده گرفته تا محبت‌های خانوادگی و درک عقلانی همکاری برای تأمین نیازها. بر این اساس، زندگی اجتماعی نعمتی بزرگ الهی و بستری مهم برای رشد انسان است، اما ارزش اخلاقی آن در نهایت با میزان رضایت الهی و تأثیر آن در کمال انسان سنجیده می‌شود.

در جلسه بیستم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام»، آیت‌الله مصباح یزدی به این پرسش می‌پردازد که زندگی اجتماعی، با همه برکاتش، چه الزاماتی برای انسان مؤمن ایجاد می‌کند؟

ایشان ابتدا یادآور می‌شود که زندگی اجتماعی گرچه نعمتی بزرگ و زمینه‌ساز بسیاری از خیرات است، اما مانند همه نعمت‌های دنیوی شمشیری دولبه است؛ استفاده درست از آن موجب رشد و کمال می‌شود و استفاده نادرست می‌تواند انسان را به سقوط بکشاند.

سپس توضیح می‌دهد که جامعه، از نگاه اسلام، ابزاری برای کمال فرد است؛ بهره‌ای اضافی که خدا برای رشد انسان قرار داده است، نه حقیقتی برتر از فرد. از این‌رو، زندگی اجتماعی وظایف گسترده‌تری ایجاد می‌کند: شناخت احکام الهی، شناخت موضوعات پیچیده اجتماعی، و عمل به آنچه دانسته‌ایم. این وظایف، گاه تا حد واجب کفایی گسترده می‌شود؛ از ضرورت تحصیل علوم دینی و معارف، تا مراجعه به متخصصان در تشخیص مسائل پیچیده اجتماعی.

در پایان، ایشان تأکید می‌کند که دانستن به‌تنهایی کافی نیست؛ عمل به وظایف اجتماعی نیازمند خودسازی، تقوا و نورانیتی است که انسان را در تشخیص راه درست یاری کند.

در جلسه بیست‌ویکم دوره «اخلاق اجتماعی در اسلام»، آیت‌الله مصباح یزدی به بررسی این نکته بنیادین می‌پردازد که نگاه دینی به هستی و انسان چگونه رفتار، تربیت و سبک زندگی ما را شکل می‌دهد.

ایشان توضیح می‌دهد که در نگرش دینی، انسان و جهان موجوداتی مستقل و خودبسنده نیستند، بلکه همگی فقیر و وابسته به خدای متعال‌اند و حقیقت انسان، فراتر از بدن مادی، روحی است که حیات ابدی دارد.

در ادامه، تبیین می‌شود که ارزش‌های اخلاقی در اسلام ذاتی و مطلق نیستند، بلکه ارزش واقعی هر عمل به نقشی بستگی دارد که در قرب به خدا و سعادت ابدی ایفا می‌کند. بر همین اساس، زندگی دنیا و زندگی اجتماعی ابزار تربیت انسان‌اند، نه هدف نهایی. ایشان تأکید می‌کند که تربیت دینی تنها با دانستن تحقق نمی‌یابد، بلکه نیازمند تزکیه، تقویت اراده و هماهنگی جسم و روح، فرد و جامعه، و نیت و عمل است؛ فرآیندی همه‌جانبه که انسان را گام‌به‌گام به سوی کمال الهی سوق می‌دهد.